Rak prostaty (gruczołu krokowego, stercza)

Prostata to mały gruczoł wielkości orzecha włoskiego. Rozrasta się ona wraz z wiekiem.

Otacza ona pierwszy odcinek przewodu (cewki moczowej), którym mocz wypływa z pęcherza moczowego przez penis na zewnątrz.

Osoby posiadające prostatę to: mężczyźni, kobiety transpłciowe oraz osoby, które przy urodzeniu zaklasyfikowano jako mężczyzn.

Kobiety transpłciowe, które przeszły operację uzgodnienia płci, zachowują prostatę. Nawet jeśli osoba pacjencka nie identyfikuje się jako mężczyzna, ale przypisano jej tę płeć przy urodzeniu, nadal dotyka ją ryzyko wystąpienia raka prostaty.

Jeśli pacjent niepokoi się, że może mieć raka prostaty lub ma objawy, powinien porozmawiać o tym z lekarzem rodzinnym lub pielęgniarką.

Ilustracja męskich organów rozrodczych

Prostata produkuje biały płyn, który miesza się z plemnikami z jąder, tworząc spermę. Podczas stosunku płciowego tkanka mięśniowa pomaga wtłoczyć płyn prostaty i spermę do cewki moczowej.

Testosteron to hormon płciowy wytwarzany przez jądra. Kontroluje on działanie prostaty. Testosteron odpowiada m.in. za pociąg seksualny, erekcję i rozwój mięśni.

Prostata wytwarza także białko nazywane „swoistym antygenem sterczowym” (PSA). Zwiększa ono płynność nasienia.

Poziom PSA można zmierzyć w badaniu krwi. W połączeniu z innymi badaniami oznaczenie poziomu PSA pomaga lekarzom zdiagnozować raka prostaty.

Stopień zaawansowania nowotworu określa jego rozmiar i to, czy się rozprzestrzenił. Stopień złośliwości nowotworu określa, jak szybko może się on rozwijać.

Przypadki raka prostaty dzieli się na 5 grup ryzyka. Przynależność do danej grupy ryzyka określa się na podstawie stadium nowotworu, jego stopnia zaawansowania oraz poziomu PSA. Lekarze uwzględniają grupę ryzyka, dobierając leczenie optymalne dla danego pacjenta.

Często wyróżnia się następujące stadia raka prostaty:

• Wczesny (zlokalizowany) rak prostaty – nowotwór obecny jest tylko w prostacie.
• Miejscowo zaawansowany rak prostaty – nowotwór zaatakował tkanki wokół gruczołu krokowego.
• Zaawansowany (przerzutowy) rak prostaty – nowotwór rozprzestrzenił się na inne części ciała, najczęściej na kości.

Sposób leczenia zależy od kilku czynników, takich jak:

• stadium, stopień zaawansowania i grupa ryzyka nowotworu
• wiek oraz ogólny stan zdrowia pacjenta
• korzyści związane z danym sposobem leczenia i możliwe skutki uboczne
• co pacjent sądzi na temat dostępnych sposobów leczenia.

Wczesny (zlokalizowany) rak prostaty

Leczenie wczesnego raka prostaty obejmuje:

• aktywną obserwację,
• operację (zabieg chirurgiczny) w celu usunięcia prostaty (prostatektomię),
• radioterapię,
• obserwowanie i czekanie (baczną obserwację),
• terapię hormonalną.

Zespół onkologiczny omówi temat leczenia z pacjentem. Wspólnie podejmą decyzję o wyborze najlepszego leczenia.

Miejscowo zaawansowany rak prostaty

Najczęstsze metody leczenia miejscowo zaawansowanego raka prostaty to:

• radioterapia,
• terapia hormonalna
• obserwowanie i czekanie (baczna obserwacja).

Zabieg chirurgiczny mający na celu usunięcie prostaty nie jest częstym leczeniem miejscowo zaawansowanego raka prostaty. Jeżeli pacjent ma trudności z oddawaniem moczu, może przejść zabieg chirurgiczny, który ułatwi oddawanie moczu.

Zespół onkologiczny omówi z pacjentem możliwe metody leczenia i wspólnie z nim wybierze najlepsze leczenie.

Zaawansowany (przerzutowy) rak prostaty

Nowotwór rozprzestrzenił się na inne części ciała, najczęściej na kości. Leczenie zaawansowanego raka prostaty obejmuje:

• terapię hormonalną,
• chemioterapię,
• radioterapię.

Zaawansowany rak prostaty może powodować takie objawy, jak ból lub problemy z jelitami i pęcherzem. Jest wiele sposobów kontrolowania objawów. Lekarz może przepisać różne leki ograniczające objawy. Zawsze należy poinformować lekarza, jeśli objawy nie ustępują.

Aktywna obserwacja oznacza, że można uniknąć leczenia lub je opóźnić, a także jego skutki uboczne. Leczenie stosuje się tylko wówczas, jeśli rak się powiększa. Aktywna obserwacja jest odpowiednia tylko w przypadku osób, u których rak prostaty jest we wczesnym stadium i u których ryzyko jest niskie.

Zespół opieki zdrowotnej zorganizuje pacjentowi regularne badania. Należą do nich badania krwi w celu oznaczenia poziomu PSA (swoistego antygenu sterczowego) oraz rezonanse magnetyczne (MRI). Opiekujący się pacjentem zespół opieki zdrowotnej poinformuje pacjenta, jak często powinien wykonywać te badania. Jeżeli rak ulegnie zmianie, konieczne może być wykonanie badania MRI. Biopsję prostaty zazwyczaj wykonuje się tylko, w razie oznak, że rak rośnie.

Jeśli rak zacznie rosnąć szybciej, lekarze zalecą leczenie mające na celu wyleczenie raka. 

Zabieg chirurgiczny usunięcia całej prostaty nazywa się prostatektomią. Celem operacji jest usunięcie wszystkich komórek rakowych. Zazwyczaj jest ona przeprowadzana tylko wówczas, gdy rak nie rozprzestrzenił się poza gruczoł krokowy.

Można ją przeprowadzić na kilka sposobów.

• Prostatektomia laparoskopowa – chirurg wykonuje cztery lub pięć małych nacięć na brzuchu (o długości ok. 1 cm każde). Może wówczas usunąć prostatę za pomocą specjalnych instrumentów wprowadzonych przez te nacięcia.
• Prostatektomia laparoskopowa wspomagana robotem – chirurg dokonuje operacji za pomocą urządzenia z robotycznymi ramionami. Urządzenie to jest zdolne do bardzo precyzyjnych ruchów.
• Prostatektomia metodą otwartą – chirurg wykonuje jedno większe cięcie w rejonie brzucha. Poprzez nie usuwa całą prostatę. Czasami prostatę usuwa się przez nacięcie wykonane pomiędzy moszną i odbytem.

Lekarz omówi z pacjentem, jaki rodzaj operacji będzie jego zdaniem najlepszy oraz jakie będą jej ewentualne skutki uboczne.

Główne możliwe skutki uboczne operacji to:

• niekontrolowany wypływ moczu (nietrzymanie moczu),
• problemy z uzyskaniem lub utrzymaniem erekcji (zaburzenia erekcji),
• bezpłodność – po operacji niemożliwe już jest zostanie ojcem. Jeśli pacjent pragnie mieć dzieci, może przed operacją przekazać spermę do przechowania. Pacjent może porozmawiać o tym ze swoim zespołem onkologicznym.

Radioterapia polega na stosowaniu promieni rentgenowskich o dużej energii w celu zniszczenia komórek nowotworowych. Istnieją różne sposoby stosowania radioterapii.

Promienie rentgenowskie często podawane są przez urządzenie zewnętrzne. Jest to nazywane radioterapią przy użyciu wiązek zewnętrznych (radioterapią zewnętrzną, teleradioterapią) . Dostępne są różne metody podawania radioterapii przy użyciu wiązek zewnętrznych. Zazwyczaj leczenie z jej użyciem odbywa się w trybie ambulatoryjnym. Oznacza to, że pacjent zgłasza się do szpitala na leczenie i tego samego dnia wraca do domu.

Czasami radioterapię można podać poprzez umieszczenie materiału radioaktywnego wewnątrz ciała. Nazywa się to radioterapią wewnętrzną lub brachyterapią. Metodę tę stosuje się wyłącznie w przypadku wczesnego lub miejscowo zaawansowanego raka prostaty.

Istnieją różne sposoby podawania tego leczenia:

• Małe, promieniotwórcze ziarna zostają umieszczone w prostacie i już tam pozostają.
• Do prostaty wprowadza się cienkie rurki. Zostają one podłączone do urządzenia, które przez ustalony czas podaje materiał radioaktywny do rurek.

Przy radioterapii mogą występować pewne skutki uboczne. Należą do nich:

• Jeśli osoba chora ma białą skórę, skóra w obszarze objętym leczeniem może się zaczerwienić, a jeżeli ma ciemną skórę, może bardziej ściemnieć.
• Osoba chora może częściej lub bardziej pilnie odczuwać potrzebę oddawania moczu.
• U pacjenta mogą wystąpić wodniste lub luźne stolce (biegunka), wiatry i bóle brzucha.
• Przez okres od 2 do 5 lat po radioterapii pacjent może mieć problemy z erekcją.

Pacjent powinien powiadomić swój zespół onkologiczny o wszelkich doznawanych skutkach ubocznych.

Radioterapia może być stosowana w celu leczenia objawów zaawansowanego raka prostaty, takich jak ból kości.

Więcej informacji na temat radioterapii w języku polskim znajduje się na naszej stronie internetowej. Zapraszamy do odwiedzenia strony: macmillan.org.uk/cancer-information-and-support/polish

Rozrost nowotworu prostaty jest powodowany przez hormon o nazwie testosteron. Terapie hormonalne obniżają poziom testosteronu lub blokują jego wytwarzanie. Leki mogą być podawane w formie tabletek lub zastrzyków.

Terapię hormonalną można przyjmować przed radioterapią, w jej trakcie i po niej. Dzięki temu radioterapia jest bardziej skuteczna. W niektórych przypadkach terapię hormonalną kontynuuje się przez okres do 3 lat po radioterapii, aby zmniejszyć ryzyko nawrotu raka.

Jeżeli pacjent nie czuje się na siłach lub nie chce poddać się zabiegowi chirurgicznemu lub radioterapii, może otrzymać samą terapię hormonalną.

Pacjent może także otrzymać terapię hormonalną, jeżeli jest w trakcie bacznej obserwacji, a rak zacznie rosnąć.

Terapia hormonalna to główny sposób leczenia zaawansowanego raka prostaty. Może ona:

• zmniejszyć guza
• spowolnić jego wzrost
• złagodzić objawy raka.

Terapia hormonalna może wywołać skutki uboczne. Należą do nich:

• uderzenia gorąca i pocenie się,
• problemy z uzyskaniem i utrzymaniem erekcji,
• zmęczenie
• wahania nastroju,
• przyrost masy ciała.

W porozumieniu z zespołem onkologicznym pacjent może podjąć decyzję o wstrzymaniu się z rozpoczęciem leczenia. Nazywa się to „baczną obserwacją”. Lekarz może porozmawiać z pacjentem o bacznej obserwacji, jeżeli pacjent:

• nie czuje się na siłach, by przejść radioterapię lub operację,
• ma inną chorobę, która utrudnia podjęcie leczenia.

Jeśli u pacjenta nie występują oznaki rozwoju raka, można bezpiecznie kontynuować baczną obserwację. W przypadku wystąpienia objawów lekarz zwykle rozmawia z pacjentem o możliwości zastosowania terapii hormonalnej. Pacjent potrzebuje regularnych wizyt kontrolnych u lekarza rodzinnego (GP).

Niektóre wczesne stadia raka prostaty można leczyć za pomocą krioterapii lub HIFU (skoncentrowanej terapii ultradźwiękowej o wysokiej intensywności). Te metody leczenia można zastosować wyłącznie, gdy rak dotyka tylko jednego, małego obszaru prostaty. Czasami leczenie może objąć całą prostatę.

Krioterapia wykorzystuje gaz w niskiej temperaturze, aby zamrozić i zniszczyć komórki rakowe. Gaz przepływa przez cienkie igły, które umieszczane są w okolicy za moszną.

W terapii HIFU stosuje się wysoką temperaturę w celu zniszczenia komórek rakowych. Lekarz umieszcza sondę w odbytnicy pacjenta. Sonda produkuje wysokoenergetyczną wiązkę ultradźwięków, która przekazuje ciepło do tkanek dotkniętych rakiem.

Chemioterapia polega na stosowaniu leków przeciwnowotworowych w celu zniszczenia komórek rakowych. Jest stosowana wyłącznie do leczenia raka prostaty, który rozprzestrzenił się na inne części ciała. Może być podawana równolegle z terapią hormonalną. Leki stosowane w chemioterapii podaje dożylnie pielęgniarka.

Leki stosowane w chemioterapii mogą powodować skutki uboczne. Zależy to od tego, jaki lek chemioterapeutyczny zostanie podany pacjentowi. Do skutków ubocznych należą:

Skutki uboczne zależą od rodzaju leku. Należą do nich:

• większe prawdopodobieństwo infekcji,
• uczucie zmęczenia,
• nudności i wymioty
• owrzodzenie w obrębie jamy ustnej,
• utrata włosów.

Zespół onkologiczny omówi z pacjentem możliwe skutki uboczne i sposoby radzenia sobie z nimi. Większość skutków ubocznych można ograniczyć za pomocą leków. W większości przypadków ustępują one po zakończeniu chemioterapii.

Więcej informacji na temat chemioterapii w języku polskim znajduje się na naszej stronie internetowej. Zapraszamy do odwiedzenia strony: macmillan.org.uk/cancer-information-and-support/polish

Po zakończeniu leczenia pacjent powinien regularnie zgłaszać się na kontrole i badania. Ich wykonywanie może być konieczne przez kilka lat, ale z biegiem czasu są one zlecane coraz rzadziej.

Jeśli pacjent zauważy jakiekolwiek nowe objawy między wizytami kontrolnymi, powinien jak najszybciej poinformować o tym lekarza rodzinnego lub zespół onkologiczny.

Pacjenci z nowotworem i niemówiący po angielsku mogą obawiać się, że wpłynie to na ich leczenie i opiekę. Zespół opieki zdrowotnej powinien jednak zaoferować każdemu pacjentowi poziom opieki i wsparcia oraz informacje, które spełniają jego potrzeby. 

Wiemy, że czasami pacjenci mogą doświadczać dodatkowych trudności, próbując uzyskać właściwe wsparcie. Jeżeli na przykład pacjent pracuje lub ma rodzinę, może także martwić się o pieniądze i koszty dojazdu. Wszystko to może wywoływać stres i pacjent może nie wiedzieć, jak sobie z tym poradzić.

Dysponujemy informacjami w języku polskim na następujące tematy:

Aby przejrzeć te informacje, należy wejść na stronę: macmillan.org.uk/cancer-information-and-support/polish

Aby uzyskać dodatkową pomoc w zrozumieniu informacji, należy wejść na stronę: macmillan.org.uk/understandinginformation.